Mirzə Fətəli Axundzadə: Ədəbiyyatın istiqamətini dəyişən ədib

0:00

Əsirlər dəyişir, söz [musiqi] qalır. Bir

0:03

xalqın yaddaşı bəzən bir misrada, bir

0:05

romanda, bir müəllifin taleyində

0:07

yaşayır. Milli ədəbiyyatımızın böyük

0:10

adlarına, vacib mətnlərinə və zamanın

0:14

sınağından çıxmış sözünə yazar və

0:17

ədəbiyyatşünas Ramil Əhmədlə birlikdə

0:20

baxırıq.

0:22

Bir gün Vladimir Nabakov mühacirətdə

0:24

olduğu dövrdə dərs deyərkən sinif

0:27

otağına daxil olur və sinifin bütün

0:30

işıqlarını söndürür.

0:32

Sonra başlayır işıq, birinci işığı

0:34

yandırmağa və yandıranda deyir, baxın

0:37

uşaqlar bu qoqudur. Sonra ikinci işığı

0:40

yandırır. Deyir baxın bu Çexovdur.

0:45

Novakov beləcə ardıcıllıqla sinifin

0:47

işıqlarını yandırır və hər bir işığı rus

0:50

ədəbiyyatının bir şairinə, yazıçına

0:53

bənzədir. Sonra isə yavaş-yavaş

0:56

pəncərəyə yaxınlaşır

0:58

və deyir: "Uşaqlar, günəşi görürsüz, bax

1:02

həmin günəş talstoydur.

1:05

Bu gün biz Azərbaycan ədəbiyyatında,

1:08

daha doğrusu, yeni Azərbaycan

1:09

ədəbiyyatının mənə görə günəşindən

1:13

danışacağıq. Ən mübahisəli, ən

1:16

ziddiyyətli bir adddan. Mirzə Fətəli

1:19

Axundzadədən.

1:21

Yoxsa Axındov deməli idim? Görürsüz

1:24

onunla bağlı mübahisə əslində elə soyadı

1:27

ilə başlayır. Mirzəfətəli Axundov yoxsa

1:31

Mirzəfətəli Axundzadə 1850-ci illərdə

1:35

həm rus dilində, həm Azərbaycan dilində

1:37

Tiflisdə nəşr olunan kitablarına

1:39

baxdıqda onun soyadı Axundov şəklində

1:43

qeyd olunub. Eyni zamanda Qafqaz

1:46

qəzetində nəşr olunan yazılarında və

1:49

komediyalarında da onun soyadı Axundov

1:52

şəklində göstərilmişdi. Ancaq

1:55

Axundadənin əlyyazmalarında, arxiv

1:58

sənədlərində tapılan mənbələrdə onun

2:01

özünü Axundov kimi, yox, Axundzadə kimi

2:05

qeyd etdiyi məlum olur. Sovet dövründə

2:10

Axunzadənin ilkin tədqiqatçılarından

2:13

olan Əmin Abid də Mirzə Fətəlinin

2:16

əsərlərini nəşr edərkən Axundadə

2:19

soyadından aktiv bir şəkildə istifadə

2:22

edir. Və sizə deyim ki, Axundzadə

2:24

haqqında çəkilmiş ilk filmin

2:26

ssenarisinin müəllifi olan Mikayıl

2:28

Rəfili Axundadəni Axundov kimi təqdim

2:32

edir. Və bundan sonra demək olar ki,

2:35

sovet dövründə əsasən o Axundov şəklində

2:39

xatırlanır. Mən düşünürəm ki, onun

2:42

Axundov kimi xatırlanması və yazılması

2:45

həm çarlıq dövründə, həm sovet dövründə

2:48

bu soyadlarla bağlı olan bir məsələ idi.

2:52

Ancaq burdan ikinci sual doğur. Nə üçün

2:55

onun soyadı Axundcadə və ya Axundov idi?

2:59

Axı onun atası tamam başqa bir adam idi.

3:02

bilirdik ki, bunun soyadı fərqli olmalı

3:04

idi. Əslində burda da maraqlı bir hekayə

3:08

var. Axundzadə

3:10

çox uşaqkən atasının evini tərk etmək

3:14

məcburiyyətində qalıb anası ilə

3:15

birlikdə. Və o ikinci atam dediyi adamın

3:19

himayəsində böyüyüb. Kimdi onun ikinci

3:22

atası? Onun ikinci atası anasının əmisi

3:26

Axund Hacı Ələsgərdir. Axund Hacı

3:31

Ələsgər. Bax elə bu addan da görünür ki,

3:34

Axundzadə soyadını Mirzəfətli kimin

3:37

şərəfinə belə deyək ki, götürmüşdü.

3:40

Deyirlər ki, səyahət etmək, çox

3:42

şəhərlərə gəzmək insanı böyüdən inkişaf

3:44

etdirən faktorlardan biridir. Mirzə

3:47

Fətəlinin bioqrafiyasına baxdıqda

3:49

gözümüzün önündə geniş bir şəhərlər

3:52

gəlir. O, uşaqlığında, gəncliyində və

3:55

işlədiyi dövrlərdə müxtəlif ölkələrə,

3:58

müxtəlif şəhərlərə səyahət edir.

4:00

Axundzadə 1812-ci ildə Şəki şəhərində

4:03

doğulub. Hər Şəki şəhəri ilə

4:06

başlayır. Ancaq qısa bir müddət sonra

4:09

onun atası Təbriz yaxınlığında Xamnə

4:11

qəsəbəsindən olduğu üçün ailəsini də

4:15

götürərək

4:16

yaşadığı yerə geri qayıdır. Beləliklə,

4:19

Axundzadənin həyatında yeni bir şəhərlə

4:23

tanış olma məqamı başlayır. Ancaq burda

4:26

bir problem var. Məlum olur ki, Mirzə

4:29

Fətəlinin atası əslində daha əvvəl də

4:32

evlənib və onun ögey bacıları var. İki

4:36

xanımlar, yəni Mirzə Fətəlinin anası və

4:39

Məmməd Tağı bəyin digər həyat yoldaşı

4:41

arasında yaranan konflikt, Mirzəfətlinin

4:44

anası nanə xanımı məcbur edir ki, evi

4:47

tərk etsin. Ancaq atası qadının

4:51

getməyinə icazə versə də, oğlunu

4:53

getməyini istəmirdi. Xatirələrdə

4:56

yazırlar ki, həmin vaxt Mirzə Fətəli

4:58

otaqda yatırmış. Birdən bacılarından

5:01

biri onu tez gəlib oyadır. Fətəli, oyan,

5:05

oyan, anan gedir. Və Mirzə Fətəli ayağa

5:09

qalxır, ağlayır, anasını qucaqlayır və

5:12

bu dramatik bir məqam yaranır. Atası

5:14

yenə də inadla oğlunu vermək istəmirdi,

5:18

çünki onun yeganə oğlu idi və onu

5:20

faktiki gələcək varisi olaraq görürdü.

5:23

Ancaq uşağın sakitləşməməsi, davamlı

5:26

ağlaması, ananın davamlı israrı

5:28

nəticəsində

5:30

Mirzəfət Əəlinin atasının ürəyi yumşalır

5:32

və Mirzəfət Əlinin də anası ilə birlikdə

5:36

evi tərk etməsinə icazə verir. Sonradan

5:39

Mirzəfətli xatirələrində, yazılarında

5:41

yazır ki, bu mənim atamı gördüyüm

5:44

sonuncu an idi. Bəzi araşdırmaçılar

5:48

yanlış olaraq deyirlər ki, Mirzəfətli

5:50

anası ilə birlikdə tez bir zamanda

5:52

Şəkiyə qayıtdı. Xeyr, bu yanlışdır.

5:55

Mirzəfət Əəlinin anası, gəlin düşünək

5:57

həmin dövrdə hara gedə bilərdi? Əmisinin

6:00

yanına, yəni Axund Hacı Ələsgərin yanına

6:03

gedə bilərdi. Həmin dövrdə Axund Hacı

6:05

Ələsgər nə Şəkidə, nə Gəncədə idi. O da

6:08

Təbriz yaxınlığında bir yerdə yaşayırdı.

6:11

Dolayısı ilə nanə xanım əvvəlcə əmisinin

6:14

yanına gedir öz oğlu ilə və Axundzadə

6:17

1825-ci

6:18

ilə qədər, yəni 13 yaşına qədər Cənubi

6:22

Azərbaycanda, indiki İran ərazisində

6:24

yaşayır. 1825-ci ildə o yeni bir şəhərlə

6:28

tanış olur. Gəncə şəhəri bir il burda

6:31

yaşayır. Ancaq 1826-cı ildə Gəncə

6:34

şəhərində kütləvi ixtişlar başlayır.

6:37

Xatırlayın ki, o dövr 1826-1828

6:41

Rusiya-İran müharibəsi və ya daha dəqiq

6:43

desək, Çarlıq imperiyası və qacarlar

6:46

arasında olan müharibəni xatırlayaq.

6:48

Həmin müharibənin nəticəsində 1828-ci

6:51

ildə Türkmən çay müqaviləsi bağlanır və

6:54

Azərbaycan torpaqları ikiyə ayrılır.

6:56

Belə bir vəziyyətdə Axund Hacı Ələk

6:59

ailəsini də götürərək Şəki şəhərinə

7:02

qayıtmış olur. Axundzadənin ilk təhsil

7:06

həyatında önəmli şəxslərdən biri

7:08

anasının əmisi Axund Hacı Ələsgərdir. O

7:11

dövrünün aydın, təfəkkürlü bir insanı

7:15

idi və Mirzə Fətəliyə hələ gənc yaşında

7:18

ərəb dilini, fars dilini öyrətmişdi.

7:21

Daha sonra isə Axundadə

7:24

Şəkidə rus məktəbində təhsil alır.

7:27

1833-cü

7:29

ildə o bu məktəbə daxil olur. Amma burda

7:32

bir problem var. bir çox tədqiqatçı

7:34

bunları bizə demir. Məsələ ondadır ki,

7:36

Axundzadə rus məktəbinə daxil olarkən

7:39

onun 21 yaşı var idi.

7:42

Və dolayısı ona yalnız bir il həmin

7:44

məktəbdə oxumağa icazə verirlər. Çünki

7:46

məktəb üçün 21 yaşından sonra oxuması

7:50

nəzərə alsaq ki, bu yeni qurulmuş daha

7:52

çox ibtidai məktəblər idi. Daha sonra

7:55

Axundadə bu məktəbdən uzaqlaşır və

7:59

Tiflisə yola düşür. Axundzadənin təhsil

8:02

həyatında ən önəmli şəhərlərdən biri də

8:04

Gəncə şəhəridir. Axund Hacı Ələsgər

8:07

Məkkəyə ziyarətinə gedərkən Mirzə

8:09

Fətəlini

8:11

Gəncə şəhərinə gətirir və Gəncə

8:13

şəhərində onun təhsil almasını istəyir.

8:17

Həmin vaxtı Axunuzadə onun həyatını

8:20

kökündən dəyişəcək bir müəllimlə tanış

8:22

olur. Bu Mirzə Şəfi Vazhidir. Mirzəşəfi

8:26

Vazhə qədər Axundadə anasının əmisi kimi

8:30

və ya özünün təbiri ilə desək, ikinci

8:32

atası kimi ruhani olmaq istəyirdi. Ancaq

8:36

Mirzə Şəfinin təlqinləri ilə o

8:38

istiqamətini dəyişərək tamam fərqli bir

8:41

sahə ilə öz həyat yoluna davam edir.

8:45

1836-cı

8:46

ildən 1840-cı ilə qədər Mirzəfətəli

8:49

Axundadə

8:51

Tiflisdə müəllim kimi də fəaliyyət

8:53

göstərir. Və maraqlı bir fakt-cı

8:56

ildə o ərizə yazaraq məktəbdən işdən

8:59

çıxır və öz yerinə müəllimi ustad hesab

9:04

etdiyi Mircəşəfi Vazhin işləməsini xahiş

9:07

edir. Beləliklə, 1840-cı ildə Axundadəni

9:11

həmin məktəbdə Mirzə Şəfev Va əvəzləyir.

9:15

Burda maraqlı bir fakt var. Düzdür,

9:17

Axundzadə 1834-cü

9:19

ildə Tiflisdə

9:21

Baron Rzenin dəftəranasında işə başlasa

9:24

da, əslində ştatdan kənar tərcüməçi kimi

9:27

işə götürülmüşdü. Çünki Axundadə Şəkidə

9:30

rus məktəbində yalnız bircə il oxuya

9:32

bilmişdi. Dolayısı bu bir il ərzində

9:34

onun rus dilini tərcümə edəcək səviyyədə

9:37

təkmilləşdirə bilməmişdi. 34-cü ildə onu

9:40

ştatdan kənar mütərcim kimi, tərcüməçi

9:42

kimi işə götürürlər. Yalnız 1840-cı ildə

9:47

Axundadə tam ştatlı mütərcim kimi işə

9:51

başlayır. Mən düşünürəm ki, onun

9:52

müəllimlik karyerasını, fəaliyyətini

9:54

dayandırmağı da məhz bu iş təklifi ilə

9:58

bağlıdır. 1834-cü ildə Mirzə Fətəlinin

10:02

21-22 yaşı var idi. Dolayısı belə bir

10:05

adam Tiflisdə necə olardı ki, bu cür

10:09

mötəbər bir işə qəbul olsun? Burda bir

10:13

neçə yanlış fərziyələr var. Bu

10:15

fərziyyələrdən biri odur ki, Mirzə

10:17

Fətəlinin Tiflisdə

10:19

işə girməsinə köməklik edən şəxs bir

10:22

başqa, o dövrün ən önəmli

10:24

azərbaycanlılarından biri Abasqulu ağa

10:26

Bakıxanov olub. Onun referansı ilə

10:30

Mirzəfətəli işə daxil olub. Ancaq bəzi

10:33

araşdırmalar bunu təkzib edir. Çünki

10:35

1832-ci ildə Basqulağa Bakıxanov səfərə

10:38

çıxmışdı. Avropanı gəzirdi. Rusiyanın

10:40

bir neçə şəhərlərinə getmişdi. 1834-cü

10:44

ildə isə o uzunmüddətli

10:47

ezamiyyətə çıxaraq Quba şəhərinə

10:49

qayıtmışdı. Dolayısı faktlar göstərir

10:51

ki, Mirzəfətli Tiflisə gələrkən

10:54

Abbasqulu ağa Bakıxanov Tiflisdə

10:57

deyildi. Bəs onun Baron Rozenlə

11:00

görüşməsini təmin edən şəxs kim idi? Bu

11:03

sualın cavabını biz Axundzadənin

11:05

şeirlərində tapa bilərik. Axundzadənin

11:08

maraqlı bir şeiri var. Zəmanədən

11:10

şikayət. O, bu şeirdə öz dövrü haqqında

11:14

və öz həyatı haqqında müəyyən bioqrafik

11:16

məlumatlar verir və burada bir şəxsdən

11:20

danışır və onu ehtiramla, hörmətlə anır.

11:24

Həmin şeirdən bir neçə misranı

11:26

diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm. Bütün

11:29

qazilər ondan bil alırlar təfsirin,

11:33

dərsin və ya qəza haqdan gətirmişdir ona

11:38

qaziliyə fərman. Burdakı qazi sözünə

11:41

görə tədqiqatçılar, ədbiyatşünaslar

11:43

fikirləşirlər ki, bu qazi Abbasqula ağa

11:46

Bakıxanova ola bilməzdi. Həm az əvvəl

11:49

dediyimiz faktlara görə Bakıxanovun

11:51

faktiki olaraq Tiflis şəhərində

11:52

olmaması, həm də bu şeirdəki qazi və

11:56

təfsir dərsinin insanların ondan alması

11:59

məsələsinə görə bu şəxsin Abbasqulağa

12:01

Bakıxanov olması haqqında doğurdan da

12:04

ciddi şübhələr yaranır. Tədqiqatçıların

12:07

fikrinə görə, Mirzə Fətəlini Baran

12:10

Rozenlə görüşməsinə vəsilə olan şəxs

12:14

Qafqazın ilk şeyxul islamı Axund

12:17

Məhəmməd Əli Hüseynzadədir.

12:19

Və sizə xatırlatmaq istəyirəm ki, Axund

12:21

Məhəmməd Əli Hüseynzadə həm də bizim bir

12:25

başqa dəyərli ədbimizin Əli bəy

12:28

Hüseynzadənin babasıdır.

12:31

Nə üçün belə bir əlaqə yaranmışdı? Çünki

12:34

Axund Hacı Ələsgər, yəni Axundovun

12:36

ikinci atam dediyi anasının əmisi

12:39

kifayət qədər tanınan nüfuzlu bir şəxs

12:43

idi. Dolayısı ilə onun axund Məhəmmədli

12:46

ilə bu və digər formada ünsiyyətlərinin

12:49

olması güman edilir və güman edilir ki,

12:52

Axunduzadə Tiflisdə dövlət qulluğunda

12:55

çalışmaq istəyərkən, Hacı Ələsgər öz

12:59

əlaqələrini işə salaraq, indiki dildə

13:01

desək, öz networkini işə salaraq məhz

13:04

belə bir görüşün alınmasını təmin

13:07

etmişdir. Və burda da önəmli bir məsələ

13:10

var. Əslində Axunduzadənin işə

13:12

götürülməsi həm də əslində ehtiyacdan

13:15

yaranmışdı. Çünki Abbasqulağa Bakıxanov

13:18

artıq təqaüdə çıxmışdı. Quba şəhərinə

13:21

gedirdi. Dolayısı Baron Rozenin

13:23

dəftərxanasına şərq dillərini bilən,

13:26

tərcümə edən yeni bir mütəxəssisə

13:29

ehtiyac yaranmışdı. Mirzəfətəli uşaqkən

13:33

atasının evini tərk edir və sonuncu dəfə

13:36

atasını gördüyünə həmin ayrılıq

13:38

məqamında yazır. Uzun bir müddət ögey

13:41

bacılarını görmək imkanı olmur. Yalnız

13:44

1848-ci ildə onun Tehran səfərində

13:49

bacılarını görmək imkanı və fürsəti

13:51

yaranır. 1848-ci ildə Nəsrəddin şah

13:55

taxta çıxır və onun taxta çıxma

13:58

münasibəti ilə rus çarı ona bir təbrik

14:01

məktubu göndərir. Bu təbrik məktubunu

14:04

aparan heyətə başlıq edən general

14:07

leytenant Şilqdir və Şilinqin nümayəndə

14:11

heyətinin tərkibində Mirzəfətəli

14:13

Axundzadə də var. tərcüməçi kimi o bu

14:16

səfərdə iştirak edir.

14:19

Tehrana gedərkən əvvəlcə rəsmi işlərini

14:21

bitirirlər. Daha sonra Mirzə Fətəli

14:25

icazə alır, vəziyyətini izah edir ki,

14:27

onun ailəsi əslində

14:30

burda çox yaxında yaşayır və icazə alıb

14:33

o ailəsinin, bacılarının yanına gedir.

14:37

Bacıları onu böyük sevinclə xatırlayır,

14:39

böyük bir sevgi ilə qarşılayır və

14:43

bacılarının Mirzəfətliyə hədiyyə etdiyi

14:46

maraqlı əşyalar olur. Həm Mirzəfətliyə,

14:48

həm də onun həyat yoldaşı Tubu xanıma

14:50

müəyyən əşyalar göndərirlər. Bu

14:53

hədiyyələrdən biri bir naxış işləməli,

14:56

öz əlləri ilə tikdikləri bir örtüdür,

15:00

süfrədir. Və Mirzəfətəli Axundadə

15:03

ömrünün sonuna qədər həmin örtünü öz

15:07

yazı masasının üzərinə sərmiş və bunu

15:10

saxlayırmış. Mən sizə bir maraqlı fakt

15:12

deyim.

15:14

görünür bəlkə də yaşlılığından, bəlkə də

15:16

o dövrün bilirsiz qələmləri biraz indiki

15:19

dövrdən daha fərqli idi. Mürəkkəb daha

15:21

tez axırdı, dağılırdı. Həmin süfrənin

15:24

üzərinə deyilənə görə Mirzə Fətəli

15:27

yazarkən mürəkkəb də dağılıb. Ancaq onun

15:31

ölümündən sonra onun həyat yoldaşı Tubu

15:33

xanım heç vaxt o süfrəni

15:36

yumayıb. Yumadan saxlayıb ki, o süfrənin

15:39

üzərində Mirzəfət Əəlinin mürəkkəb

15:42

ləkələri var. Bizi dinləyən hər kəs

15:45

bilir ki, dərsliklərdə bizə

15:47

əzbərlədirilən bir var. Azərbaycan

15:50

ədəbiyyatında ilk dəfə dram janrının

15:53

piyesi Mirzəfətəli Axundadə yaradıb.

15:56

Doğrudur. Ancaq bizə dərsliklərdə

16:00

deyilməyən həm də başqa şeylər var. Necə

16:03

oldu ki, Mircəfətəli Axundadə Azərbaycan

16:06

ədəbiyyatında ilk dəfə piyes yazmaq

16:09

qərarına gəldi. Yəni səhnə üçün. səhnədə

16:13

göstərilmək üçün bir mətn yazmaq istədi.

16:16

Əslində bunun arxasında maraqlı bir

16:18

hekayə var. Qafqazın ilk canişini Mixail

16:23

Vrontov çox dünyagörüşlü bir adam idi.

16:26

Avropada təhsil almışdı. ilk gəncliyi

16:28

Londonda keçmişdi. Nə üçün? Çünki onun

16:31

atası Çar imperiyasının Böyük

16:33

Britaniyadakı səfiri idi. Dolayısı ilə

16:36

bu adam Qafqaz Caniişini təyin olunanda

16:40

Vrontsov vəziyyəti təhlil etməyə

16:42

başladı. O gördü ki, Çar Rusiyasının

16:46

təzyiqləri, təqibləri kütləvi

16:49

narazılıqlara səbəb olur. Dolayısı o

16:52

daha yumşaq güc istifadə etməyə başladı.

16:55

Yəni mədəniyyət faktorundan istifadə

16:57

etdi. Tiflisdə bir teatr binasını

17:01

tikməyə başladı. Tiflisdə teatr binasını

17:04

tikərkən o, eyni zamanda iki şəxsə

17:08

tapşırıq verdi ki, piyes yazsın. Çünki

17:11

teatrın teatr olması üçün birinci

17:14

növbədə əsər olmalıdır ki, bu insanlara

17:17

çatdırılsın. Sifariş verilən iki şəxsdən

17:20

biri gürcü yazısı Georgi Eristav idi.

17:24

Yəni gürcü ədəbiyyatında ilk dram

17:27

əsərini yazan müəllif. İkincisi isə

17:31

Mirzəfətəli Axundadə idi. Ancaq Vrontçov

17:34

Mirzəfətəli Axundadəyə birbaşa əsər yaz

17:38

deyə bir sifarişmi vermişdi? Yoxsa əsər

17:40

yaza biləcək birisini tapsın deyəmi bir

17:43

sifariş vermişdi? Bu da maraqlı sualdır.

17:45

Çünki 1850-ci ilə qədər Mirzə Fətəlini

17:48

heç kim yazıçı olaraq tanımır. Tərcüməçi

17:51

kimi, bir fikir adamı kimi tanınır.

17:54

1850-ci ilə qədər əsasən şeirlər yazır.

17:56

Amma heç bir şeir kitabı çap olunmayıb.

17:59

Heç bir, belə deyək, o günə qədər kitabı

18:01

çap olunmadığı üçün onun yazıçı kimi

18:04

tanınması qeyri mümkün idi. Mirzəfət Əli

18:06

Axundzadə görünür ki, ya özünün daxili

18:09

marağından, ya da bu sifarişi yerinə

18:12

yetirə biləcək ikinci bir azərbaycanlını

18:14

tanımadığından və ya tapmadığından özü

18:18

əsər yazmağa başlayır. Beləliklə,

18:20

Azərbaycan ədəbiyyatında ilk dəfə dram

18:23

janrının, ilk dəfə pyesin əsası qoyulmuş

18:27

olur. Sovet dövründə belə bir

18:30

varizıçıları həmişə ülvi niyyətini

18:32

göstərirdilər və onların gördükləri

18:35

işdən qanar almasını, pul qazanmasını

18:37

həmişə gizlədərmişlər. Bu psixologiya

18:39

bizim bugünkü cəmiyyətimizdə də var. Bu

18:41

gün biz də Azərbaycan yazıçılarının

18:43

bəlkə də kitablarını almaqda biraz

18:46

çəkinirik. Düşünürük ki, yazıçı kitab

18:48

yazmalıdır və onu öz oxucusuna hədiyyə

18:51

etməlidir. Bəs sual budur. Mircəfədəli

18:53

Axundadə bu piyeslərin qarşılığında nə

18:56

almışdı? Doğurdan bir maddi qazanc əldə

18:59

etmişdi yoxsa yox? Mən indi istəyirəm

19:01

ki, bu hadisəni Mirzəfətəli Axundadənin

19:05

öz dilindən yazdığı bir məktubdan stat

19:07

verərək dəqiqliklə sizə oxuyum. Kinyaz

19:11

Voronsovun canişinliyi vaxtında mən beş

19:14

komediya yazdım.

19:16

Bu əsərlər o Əli həzrətin diqqətini mənə

19:19

cəlb etdirdi. Maaşımın 500 manat

19:23

artırılmasını buyurdum.

19:26

Və dəftərxanaya göstəriş verdi ki,

19:29

xəzinə hesabına, yəni dövlət hesabına

19:32

1500 nüsxə çap ed

19:36

canişiliyinin tabeliyində olan hərbi və

19:38

mülki idarə rəislərinə göndərilsin.

19:42

Arzu edənlərə hər nüsxəsi manat yarıma

19:46

satılsın və yığılan məbləğ mənə

19:49

verilsin.

19:50

Dolayısı bu məktub faktı bizə göstərir

19:53

ki, Mirzəfətəli Axmzadə bu əsəri yazaraq

19:56

sadəcə Azərbaycan ədəbiyyatında bir ilkə

19:58

imza atmayıb. Eyni zamanda bu əsərlə həm

20:02

öz yazısı kimi populyarlığını artırıb,

20:05

eyni zamanda bir az da olsa maddi

20:07

vəziyyətini yaxşılaşdırmağı

20:10

bacarıb. Doğrudan da 1850-ci illərdə bir

20:14

yazıçının kitabının 1500 nüsxə çap

20:16

olunması. Düşünün ki, insanların hələ

20:19

sistemli məktəb çox azdır. İnsanların

20:22

oxuma-yazma bacarığı bir o qədər də

20:24

geniş yayılmayıb. faktiki oxucu dairəsi

20:27

çox azdır. Bu gün biz 21-ci əsrdə belə

20:30

bəzən yazıçıların, böyük yazıçıların

20:32

əsərlərinin 500 min nüsxə ancaq çap

20:35

olunduğunu görürüksə, 1850-ci illərdə

20:39

bir azərbaycanlı yazıçının Tiflisdə

20:41

dövlət hesabından 1500 kitabının nüsxəsi

20:45

çap olunması doğrudan da çox əhəmiyyətli

20:47

bir tarixi faktlardan biridir.

20:50

Mirəfətəli Axundadəni biz Azərbaycan

20:53

dramaturgiasının banisi kimi qəbul

20:55

etmişik. Bu bir faktdır. Ancaq

20:58

dramaturgiya bilirsiz səhnədə oynanılmaq

21:02

üçün yazılan əsərdir. Bəs Mircəfətəli

21:04

Axundadənin piyesləri nə zaman, harda

21:07

tamaşaya qoyulub? Bu da maraqlı bir

21:09

sualdır. Əslində ilk dəfə Azərbaycanda

21:12

tamaşaya qoyulmayıb. Azərbaycanda

21:14

tamaşaya qoyulması bir az daha sonradır.

21:17

1800

21:19

50-ci illərdə, daha dəqiq desək, 1851-ci

21:23

ildə Peterburqda, 1852-ci ildə Tiflis

21:26

teatrında məhz Axunuzadənin əsərləri

21:29

səhnələşdirilir.

21:31

Axundzadə heç vaxt öz ana dilində

21:33

yazdığı piyeslərinin ana dilində öz

21:37

Azərbaycanında səhnələşdirildiyinin heç

21:39

vaxt görməyib. 1873-cü ildə Həsən bəy

21:44

Zərdabi özünün tələbələri ilə, Bakı

21:47

gimnaziyasındakı tələbələri ilə birlikdə

21:49

ilk dəfə Axundzadənin piyesini düzdür

21:52

Bakı şəhərində səhnələşdirir.

21:54

Ancaq Axundzadə həmin dövrdə Tiflisdə

21:57

idi və o bu səhnəni təəssüf ki, görmür.

22:00

Ancaq bu da önəmli bir faktdır ki,

22:03

Axunduzadə ilk dəfə 1850-ci ildə

22:07

Azərbaycan dramaturgiyasının banisi

22:09

olur. Onun yazdığı piyes 1873-cü ilin

22:13

mart ayında Bakı şəhərində Həsən bəy

22:17

Zərdabi və onun tələbələri ilə birlikdə

22:19

səhnələşdirilir. Yəni Azərbaycan

22:22

Azərbaycanda teatr tarixi yaranır və biz

22:25

bu gün bilirsiz 10 martxini teatr günü

22:28

kimi qeyd edirik. Məhz bu hadisəyə görə

22:30

1873-cü ildə Axundadənin əsərinin ilk

22:34

dəfə Bakı şəhərimdə sənələşdirilməsi

22:37

ilə. Ancaq sual budur. Bakı şəhərində nə

22:40

zaman teatr binası tikilib?

22:43

Bakı şəhərində ilk teatr binası 1883-cü

22:47

ildə tikilib. Bakı milyonçusu,

22:49

xeyriyyəçi Hacı Zeynalabiddin Tağıyevin

22:52

vəsaiti hesabına ilk dəfə 1883-cü ildə

22:56

Bakı şəhərində teatr binası tikilib.

22:59

Deməli, Mirzəfədəli Axundadə 1850-ci

23:03

ildə pesini yazarkən Bakı şəhərində

23:06

teatr yox idi. Yalnız 33 il sonra biz

23:10

Bakı şəhərində teatr binasının

23:13

tikildiyini görmüş oluruq. Beləcə bu

23:16

Axundzadənin həm də gələcək vizyonunu

23:19

göstərən önəmli bir faktor. 1873-cü ildə

23:23

Axunduzadənin yaşı bir xeyli iriləmişdi.

23:26

Artıq 60 yaşını keçmişdi. Və Zərdabəyə

23:29

yazdığı məktubda deyirdi ki, mən artıq

23:31

qocalmışam, əldən düşmüşəm. Amma sizin

23:35

mənə verdiyiniz bu xəbər, yəni əsərimin

23:38

Azərbaycanda sənələşdirilməsi

23:40

mənim ömrümü bir xeyli uzatdı.

23:43

Micəfətəli Axundzadə və Həsənbəy

23:45

Zərdabi. Bu iki ad bizə Azərbaycan

23:48

teatrının yaradılmasını xatırladır. Eyni

23:51

zamanda 1873-cü ildən sonra, qısa bir

23:54

müddət sonra, 1875-ci ildə Azərbaycanda

23:58

ilk dəfə ana dilində bir qəzet nəşrə

24:02

başlayır. Bu Həsən bəy Zərdabinin baş

24:05

redaktorluğu ilə nəşr olunan Əkinçi

24:08

qəzetidir. Ancaq Əinç qəzetinin nəşrində

24:12

ən böyük dəstəkçilərdən biri də

24:14

Mirzəfətli Axundadə olub. Həsən bəy

Mirzə Fətəli Axundzadə: Ədəbiyyatın istiqamətini dəyişən ədib

İcmal

Bu transkript haqqında AI-dən soruş